Jeneverbes: een oeroude bewoner van de Maasduinen is terug

Direct naar recept

Wie regelmatig door de natuur rondom Heijen wandelt, bijvoorbeeld via het bekende Pieterpad,  zal het misschien zijn opgevallen: de jeneverbes is hier weer steeds vaker te zien. Een bijzondere struik die eigenlijk helemaal geen vreemde is in ons landschap. Integendeel.

De jeneverbes (Juniperus communis) hoort van nature thuis op de droge, voedselarme zandgronden van de Maasduinen. Ook rondom Heijen heeft hij van oudsher gestaan. Toch waren de struiken hier in de loop der jaren grotendeels verdwenen.

Daarom vind ik het zo mooi dat er een aantal jaren geleden in onze omgeving weer veel jeneverbessen zijn aangeplant. Niet om een nieuwe soort aan het landschap toe te voegen, maar juist om iets terug te brengen wat hier van oorsprong thuishoort.

En gelukkig lijken ze het hier ontzettend naar hun zin te hebben.

Een struik die thuishoort in dit landschap

De jeneverbes is een beetje een eigenzinnige plant. Hij houdt niet van rijke, bemeste grond, maar juist van schrale, droge en voedselarme zandgrond. Precies de omstandigheden die je op verschillende plekken in de Maasduinen vindt.

Dat is ook de reden dat je hem niet zomaar overal in Nederland tegenkomt. De jeneverbes hoort bij een specifiek landschap van heide, stuifzand en schrale zandgronden. En juist daar kan hij een belangrijke rol spelen.

De struik groeit langzaam. Heel langzaam zelfs. Een grote jeneverbes die je tijdens een wandeling tegenkomt, kan daarom zomaar vele tientallen jaren oud zijn.

Dat besef je misschien niet wanneer je er gewoon langsloopt.

Jeneverbes struik

Een enorme klap bij Oostrum

Dat langzame groeien kreeg voor mij deze zomer ineens een heel andere betekenis.

Op 3 augustus brak er een grote natuurbrand uit in de Boschhuizerbergen bij Oostrum. Het vuur heeft uiteindelijk ongeveer 100 hectare natuur verwoest. Midden in dit gebied stond het grootste jeneverbesstruweel van Zuid-Nederland.

Van de ongeveer 4.000 jeneverbesstruiken die hier stonden, zijn er minder dan honderd overgebleven.

Bijna vierduizend struiken in één keer verdwenen.

En tussen die struiken stonden exemplaren van ongeveer 130 jaar oud. Struiken die daar dus al groeiden voordat onze huidige wereld eruitzag zoals hij nu doet. Meer dan een eeuw hadden ze nodig gehad om zo groot te worden.

Dat vind ik misschien wel het meest aangrijpende aan zo’n natuurbrand. Een jeneverbes groeit niet even snel terug. Wat in een paar dagen verloren gaat, is het resultaat van tientallen tot soms dus meer dan honderd jaar groei.

En dan komt de vraag: planten we gewoon nieuwe?

Dat klinkt logisch. Als er duizenden struiken zijn verbrand, zou je nieuwe jeneverbessen kunnen aanplanten.

Maar zo eenvoudig is het helaas niet.

De jeneverbes stelt behoorlijk specifieke eisen aan zijn leefomgeving. In de Boschhuizerbergen konden de struiken groeien dankzij de bijzondere, voedselarme en deels uit stuifzand bestaande bodem. Juist die schrale omstandigheden zijn belangrijk voor de jeneverbes.

Maar die bodem is in de loop van de jaren veranderd. Daardoor is het op dit moment helemaal niet zeker of jonge jeneverbessen op de huidige bodem nog goed zullen aanslaan.

En dat maakt het verlies daar extra verdrietig. Je kunt een plant wel terugplanten, maar daarmee heb je nog niet automatisch de omstandigheden teruggebracht waarin die plant eeuwenlang kon leven.

Maar de natuur is sterk en zal vast wel weer een manier vinden om hier weer bovenop te komen. 

Een belangrijke plek in het ecosysteem

De jeneverbes is trouwens niet alleen bijzonder omdat hij oud kan worden.

De dichte, groenblijvende struik biedt het hele jaar door beschutting aan vogels, kleine dieren en insecten. De bessen worden door vogels gegeten en zo kunnen de zaden zich weer door het landschap verspreiden.

Ook voor insecten vormt de jeneverbes een belangrijke leefomgeving. Daarmee is één struik onderdeel van een veel groter geheel.

En juist omdat hij groeit op plekken waar veel andere planten het lastig hebben, hoort hij zo mooi bij het karakter van de heide- en stuifzandgebieden.

Een jeneverbes is dus niet zomaar een struik die ergens staat. Hij is onderdeel van het landschap en ecosysteem. 

Gelukkig doet de jeneverbes het hier goed

Dat maakt het extra mooi om te zien dat de aangeplante jeneverbessen rondom Heijen het zo goed doen.

Een aantal jaren geleden zijn er op verschillende plekken jonge struiken aangeplant om de soort weer terug te brengen. Inmiddels zijn ze goed aangeslagen en zie je ze steeds steviger worden.

Ook de gemeente heeft inwoners de mogelijkheid gegeven om jonge jeneverbessen te krijgen voor hun eigen tuin, als ze daar een geschikte plek voor hebben.

Daar heb ik natuurlijk graag gebruik van gemaakt.

Ook bij ons in de tuin staan inmiddels verschillende jeneverbessen. Op een zonnige, vrij droge plek voelen ze zich prima thuis. Ze groeien rustig, maar dat vind ik eigenlijk juist wel mooi. Je hoeft niet alles wat in de tuin staat ieder jaar groter te zien worden. Zie hieronder jeneverbesstruikjes welke ik 5,5 jaar geleden als klein stekje heb geplant. 

Sommige planten zijn er vooral voor de toekomst.

En wie weet staan hier over tientallen jaren wel grote jeneverbesstruiken waar vogels tussen nestelen en waar ieder jaar weer nieuwe bessen aan komen.

Van natuur naar keuken

De jeneverbes kennen de meeste mensen natuurlijk van de kleine blauwzwarte bessen. Ze worden onder andere gebruikt bij wildgerechten, zuurkool en in de bereiding van jenever.

Maar ook het hout en de takken hebben een heerlijke, kruidige geur.

Dat bracht me op het idee om er eens mee te koken boven het open vuur.

Niet met een grote hoeveelheid, maar een paar verse takken op het vuur geven tijdens het garen een heerlijk kruidige rook af. En dat combineert ontzettend mooi met zalm.

Voor dit gerecht moet je wel en beetje vooruit plannen, want je moet de zalm eerst 2-3 dagen pekelen voordat je hem gaat roken. 

 

Eerst even dit: koken met vuur

Omdat we het hier over jeneverbestakken en een open vuur hebben, wil ik er wel een belangrijke kanttekening bij maken. Zeker na een lange, droge periode zoals we die de afgelopen tijd hebben gehad, moet je heel voorzichtig zijn met vuur in de natuur of in de tuin. Een klein vonkje of een stukje gloeiend hout kan onder droge omstandigheden al snel voor problemen zorgen.

Kijk daarom altijd goed naar de omstandigheden voordat je een vuurtje maakt. Is het erg droog of staat er veel wind? Dan zou ik zeker geen vuur maken.

En eigenlijk is dat bij dit gerecht helemaal geen probleem. De jeneverbes is wintergroen en houdt zijn naalden het hele jaar door vast. Je hoeft dit recept dus niet per se midden in de zomer te maken. Sterker nog: misschien is het juist een mooi gerecht voor een koele herfstavond, wanneer de droogte voorbij is, de natuur weer wat vochtiger is en een vuurtje buiten weer net even fijner voelt.

Op jeneverbes gerookte zalm

Recipe by MijnTuinopTafel
0.0 from 0 votes
Porties

4

personen
Voorbereidingstijd

10

minutes
Bereidingstijd

20

minutes

Ingrediënten

  • Voor het pekelen
  • 450 gr zalmmoot (aan 1 stuk)

  • 45 gr zeezout

  • 1/2 tl peperkorrels

  • 30 gr fijne kristalsuiker

  • 2 tl fijngehakte gedroogde dille

  • Voor het roken
  • 6 jeneverbestakjes

  • Goed hout om te branden, het liefst berkenhout

  • Voor erbij
  • 4 sneetjes knäckebröd

  • 150 ml zure room

  • 6 tl mierikswortel

Bereiding

  • Het pekelen
  • Laat de zalm op kamertemperatuur komen. Maal het zout met de peperkorrels en het suiker in een vijzel fijn. * Roer de dille erdoorheen.
  • Wrijf de zalm in met het pekelzout, laat hem 30 minuten op kamertemperatuur rusten en leg hem dan in de koelkast voor 3 dagen. Keer de zalm één keer per dag om.
  • Het roken
  • Week de jeneverbestakjes voor het roken 10 minuten in water. Stook het vuur op met berkenhout. Spoel de pekel van de zalm af, en dep deze droog met keukenpapier. Leg de takjes op het vuur en leg daar de vis op. Je kunt ook een rooster gebruiken over het vuur waar je de takjes op legt. Laat de zalm 5-8 minuten garen in de rook en de hitte totdat de takjes vlam vatten.
  • Haal de zalm van het vuur. Verwijder eventuele jeneverbes naalden. Snij de zalm in plakken. Meng de zure room met de mierikswortel en serveer deze samen met het knäckebröd bij de zalm.

Notes

  • * Van dit pekelzout kun je ook direct meer maken en zonder de dille jaren bewaren in een luchtdichte pot.

Eén reactie

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *